Wuhan öpke yallughi we yingi korona virusi

Wuhan öpke yallughi we yingi korona virusi

https://www.youtube.com/watch?v=CTX02FcHYFM&t=911s

Memet Emin

http://www.tchd.org/CivicAlerts.aspx?AID=344

2019 - yili 12 - ayning bashlirida, we yaki bezilerning qarishiche uningdin burun, Wuhan sheheride tipik bolmighan öpke yallughi tarqashqa bashlighan bolup, doxturlar deslepte uni SARS oxshash kisel bolishi mümkin dep guman qilghan. Kiyin u kiselning burun körülüp baqmighan bir xil kisellik ikenlikini periq etken, likin waxtida xelqni xewerdar qilmighan. U kisel toghursida ijtimayi taratqularda agahlandurush bergen 8 doxturni, saqchilar torda yalghan uchur tarqatqan dep qolgha alghan. 2019 - yili 12 - ayning axirgha barghanda, ehwal ighirliship, 12 - ayning 31 - küni, Xitay hökümiti bu kiselni Dunya Sehiye Teshkilatigha uqturushqa mejburi bolghan. Shuning bilen bir waqitta u tipik bolmighan öpke yallughining korona virusi ailisige tewe bolghan yingi bir virusning keltürüp chiqarghanliqini bayqap, 2020 - yili 1- ayning 7 - küni u virusqa "2019 nCoV" yeni "2019 yingi korona virusi" we yaki "2019  yingi tajisiman virusi" dep nam bergen. 

2020 - yili 2 - ayning 11 - küni, Dunya Sehiye Teshkilati u virusning ismini "SARS-Cov-2" yeni "SARS korona virusi 2",  u  keltürüp chiqarghan Wuhan öpke yallughining ismini  "COVID 19", yeni "korona virusi kisili 19" dep özgertken. Dunya Sehiye Teshkilati gerche u isim özgertishni kisel isimlirini ölchemleshtürüsh we kisel isimlirigha joghrapiyelik yer ismi ishletmeslik sewebidin dep chüshendürgen bolsimu, biraq ötkichiler Dunya Sehiye Teshkilatining bu qilmishini Xitaygha qilghan xoshametlik dep qarashqan. Chünki hemmimiz bilgendek 2012 - yili Otura Sheriqte tarqighan "MERS" yeni "Otura Sheriq Nepes Yoli Kisili" digen kisellik ismidimu joghrapiyelik yer nami bolup, u isim hazirgha qeder qollinilip kelmekte iken.

Yingi bayqalghan bu korona virusining taq zenjirlik RNA virusi ikenliki, uning 30 minggha yiqin asas jupi (base pair) din teshkil tapqanliqi, u virusning haywanlardin bolupmu sheperengdin [1] kelgenlikining ihtimaliqining nahayti zor ikenliki, uning gin alahidilikide 2015 – yili we 2017 – yili, “Rhinolophus sinicus “ dep atalghan sheperengdin ayrip chiqqan SARS qa oxshaydighan shepereng virusi bilen 80% [2], [3], “Rhinolophus affinis” dep atalghan yene bir xil sheperengdin ayrip chiqqan "RaTG13" virusi bilen 96% [4], [5] oxshashliqi melum. Biraq insanlarning u virusqa bolghan tonushi nahayti cheklik bolup, bilmeydighan nersiler yenila nahayti köp.

Ying korona virusining gin ret tertiwi
Full-genome evolutionary analysis of the novel corona virus (2019-nCoV) 
Yingi korona virusining toluq gin qurulmisi üchün yuqarqi ulanmini bising

Bu yingi korona virusi, aldinqi ikki qitimda insanlar arisda éghir kisel peyda qilghan SARS we MERS virusigha oxshash haywanlarda mewjut bolghan virus bolup, u virus insanlargha deslepte Wuhandiki bir dingiz mesulatlirini satidighan bazarda sitilghan sheperengdin, undin yikin yilandin yuqqan dep qarighan bolsimu, biraq kiyin bayqalghan bezi bimarlarning u dingiz mesulatlirini satidighan bazar bilen hichqandaq alaqisi yoqliqini, u virusning belki bashqa bir yollar arqiliq ademge yuqqanliqini periz qilishqan. Undaqta eger u virus u dingiz mesulatliri satidighan bazardin tarqalmighan bolsa zadi nedin tarqaldi? Bu virus haywan virusi iken, undaqta nimishqa burun insanlargha yuqmay emdi insanlargha yuqup kisel peyda qilidi? Ejiba yiqinda u virusning gin alahidilikide birer özgürüsh boldimu? U özgürüsh tebbi yüz bergenmu yaki bashqilar teripidin sun’i peyda qilin’ghanmu? 2020 - yili  1 - ayning 23 - küni Xitay hökümiti bir tereptin u virus bilen yuqumlan’ghanlarning sanini 570 etirapida dep turup, yene bir tereptinnime üchün 11 miliyun nopusi bar Wuhan sheherini taqash qararigha kilidu? Xitay hökümiti shunche qiyin ehwalgha qilipmu, nime üchün Amirka mutixesislirining yardimini arqa arqidin ret qilidu? Xitay hökümitining bir nersilerni yoshurghandek qilip, shunche endishe qilishining sewebi zadi nime? Bu soallargha qanaetlik jawap tapalmighan nurghun kishiler, u virusning Wuhandiki  P4 tejirbexanisidin tarqalghanliq ihtimaliqini oturgha qoymaqta. Bu qarashtikiler ichide, eng nopuzluq kishi Amirka kingesh palatasiye ezasi Tom Cotton bolup, uning bu jehettiki köz qarishi dunyada alahide tesir qozghimaqta.

Dunyada nurghun chong döletlerde mexsus virus we baktiryelerni tejirbe qilidighan terjirbexana we tetqitqat orunliri bolup, ular haywan we her xil janliqlar bedinidin her xil virus we bakteiryelerni ayrip chiqip, ularni tejirbexanida biqip, yitildürüp, ularning köpiyish alahidiilikini, xarektirini, gin alahidilikini, qurulmisini we kisel peyda qilish ehwalini tetqiq qilidu, waksina ishlep chiqiridu. Hazir mutixesislerning mölcherlishiche dunyada 100 miliyun xildin artuq virus [6] bolup, mushu xildiki terjirbexana, tetqitqat orunliri we mikro organizim alimlirining tirishchanliqi we izdinishi netijiside, insanlar hazirgha qeder 5000 xildek virusni tonup yetken. Insanlar tonup yetmigen viruslar tixi nahayti köp bolghachqa, tetqitqatchilar her xil mexsette yingi viruslar toghursida üzlüksiz izdinish we tetqitqatlar ilip baridu. Hetta biologiyelik urush üchün teyyarliq qilishimu mümkin. Wuhandiki P4 tejirbexanisi ene shundaq virus we baktirye tetqiq qilidighan tejirbexanilarning biri.

Wuhandiki P4 tejirbexanisi Wuhan Virus Tetqitqat Merkizi merkizi (中国科学院武汉病毒研究所) de bolup, bu merkez 1956 qurulghan we 2015 - yili P4 derijisige kötürülgen.Bu tejırbexana Xitaydiki birdin bir P4 derijilik tejirbexana. 
https://en.wikipedia.org/wiki/Wuhan_Institute_of_Virology

Wuhande u kisel tarqalghan deslepki mezgildin bashlap,  u kiselning u yingi virus peyda qilghanliqini bilgen’ge qeder, Xitay hokumitining uchurlarni chekleshke urunishi, bolupmu u virus bilen yuqumlan’ghanlar künsayin köpiyip, kisellik ehwali konturuldin chiqqandin bügünki künlerdimu, Xitay hökümitining Amirka mutixesislirining Wuhen’ge birip, bu virus toghursida birlikte izdinish ilip birish teliwini ret qilishi, u virusning menbesi dep qaralghan u dingiz mesulatliri baziridin 32 kilomitir yiraqliqqa jaylashqan Wuhan P4 tejirbexanisi, gerche virus tetqitqati jehette Xitaydiki eng nopuzluq tejirbexana bolsimu, biraq hazirgha qeder bu heqte hichqandaq awaz chiqarmasliqi, insanlarda heqiqeten bu kiselning menbesi toghursida nurghunlighan gumanlarni qozghimaqta. U gumanlar ichide eng küchlük tesir qozghawatqini u virusning tebii özgürüsh peyda qilghan virus bolmastin, belki sun'i özgertish kirgüzülgen yeni uning biriktürülgen virus [7] [8] ikenliki bolup, beziler uningda Amirkining qoli bar dep qarisa, köp sanda ademler u virusning Wuhandiki P4 tejirbexanidin tasadipi tarqap ketkenlikini oturgha qoyushmaqta. Yene beziler tiximu konkirit qilip, P4 tejirbexanisida tejirbe qilghan haywanlarni muapiq bir terep qilmay, ularni ghösh qatarida bazarda satqanliq sewebidin, u virus tarqap ketken dep qarimaqta.

Guman qanche köp bolghansi, endishe shunche chong bolidu. Netijide 2020 – yili 1 – ayning 30 – küni Dunya Sehiye Teshkilatning pütün dunya miqyasida "sehiye jiddi haliti" ilan qilishi bilen, Amirka bashliq nurghun döletler Wuhandin öz puxralirini yandurup chiqish qararigha keldi. Hazir gerche u virusning choqum P4 tejirbexanidin tarqalghanliqigha ait iniq delil ispat bolmisimu, biraq yuqarqidek gumanliq amillar tüpeylidin, biz u virusning Wuhandiki P4 tejirbexanidin chiqqanliqining ihtimalini hergüz yoq diyelmeymiz; belkim yiqin kelgüside nurghun ishlar oturgha chiqishi, we bu virus toghursida bilinmigen nurghun mesililer bilinishi mümkin.

Paydilinish matiryalliri

[1] Emerging novel Coronavirus (2019-nCoV) - Current scenario, evolutionary perspective based on genome analysis and recent developments.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/32036774

[2] Phylogeny of SARS-like betacoronaviruses including novel coronavirus (nCoV)

https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov

[3] The 2019‐new coronavirus epidemic: Evidence for virus evolution

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/jmv.25688

[4]  A pneumonia outbreak associated with a new coronavirus of probable bat origin

https://www.nature.com/articles/s41586-020-2012-7

[5] Bat coronavirus isolate RaTG13, complete genome

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/1802633852

[6] How many viruses on Earth?

http://www.virology.ws/2013/09/06/how-many-viruses-on-earth/

[7] 中美科学家5年前曾提取并制造了类SARS新冠病毒，还预示了巨大社会风险 | 钛媒体科普

https://www.tmtpost.com/4240712.html

[8] A SARS-like cluster of circulating bat coronaviruses shows potential for human emergence
https://www.nature.com/articles/nm.3985#author-information
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26552008

2020 - yili 2 - ayning 11 - kuni

ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغىدىن قانداق ساقلانغىلى بولىدۇ؟

ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغىدىن قانداق ساقلانغىلى بولىدۇ؟

مەمەت ئىمىن

ھەممىمىز خەۋەردا بولغاندەك، ۋۇخەندىن تارقالغان تاجىسىمان يىڭى ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ يۇقۇملۇق كىسەللىك، قىسقىغىنا ۋاقىت ئىچىدە تىز تارقىلىپ، دۇنيا مىقياسىدا ساراسىم پەيدا قىلماقتا. بۇ كىسەلدىن ئەندىشە قىلىشقان نۇرغۇن كىشىلەر، دىقىتىنى ئۇ كىسەلنىڭ مەنبەسىگە ۋە ئۇنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىغا مەزكەزلەشتۈرۈپ، ھەر خىل قىياسلارنى ئوتۇرغا قويۇشماقتا. كىسەلنىڭ مەنبەسى ۋە ئۇنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىنى ئىنىقلاش، كىيىنكى قىتىم ئو خىل كىسەلنىڭ قايتا پەيدا بولۇشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈندۇر. ھازىر بىز يۈزلەنگەن مەسىلە ئۇ كىسەلنىڭ قايتا سادىر بولۇشىدىن ساقلىنىش بولماستىن، بەلكى ھازىر مەۋخۇت بولىۋاتقان كزۆز ئالدىمىزدىكى بۇ كىسەلدىن قانداق ساقلىنىش ۋە ئۇنى قانداق كونتۇرۇل قىلىشقا مەركەزلىشىشى كىرەك. چۈنكى بۇ كىسەل مەيلى ئۇ قاچان، قەيەردىن ۋە قانداق پەيدا بولۇشىدى قەتېى نەزەر ئۇ ئاللا بۇرۇن مەۋجۇت بولىۋاتقان ۋە بىزگە تەھدىت ئىلىپ كىلىۋاتقان رىيال بىر مەسەلە.

ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى دەپ ئاتالغان ۋە تاجىسىمان يىڭى ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ يۇقۇملۇق كىسەللىك، 2019 – يىلى 12 – ئاينىڭ بىشىدا ۋە ياكى ئۇنىڭدىن بۇرۇن ۋۇخەندە  تارقاشقا باشلىغان بولۇپ، خىتايدىكى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلار بۇ كىسەلنى كونتۇرۇل قىلىش ئۈچۈن،  ھەر خىل چارە تەببىرلەرنى قوللۇنۇپ، بۇ كىسەللىكنى ئۆز ئىچىدە يوق قىلىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ، بىراق ئۇ كىسەلنى ئۈنۈملۈك كونتۇرۇل قىلالمىغاچقا، 2020 – يىلى 22 – يانۋار كۈنى، خىتاي داھىرلىرى ئامالسىزلىقتىن ئۇ كىسەلنىڭ مەركىزى بولغان ۋۇخەن ۋە ئۇنىڭ ئەتىراپدىكى بىر قىسىم شەھەرنى تاقاشتىن ئىبارەت ناھايتى پاسسىپ بىر چارىنى قوللۇنۇشقا مەجبۇرى بولغان.   

بۇ كىسەللىك، مەيلى ئۇ نەدىن ۋە قانداق تارقالغان بولۇشىدىن قەتېى نەزەر، بىز  بۇ تاجىسىمان يىڭى ۋىرۇسى، ئۇ ۋىرۇس كەلتۈرۈپ چىقارغان ئۆپكە ياللۇغى ۋە ئۇنى قانداق كونتۇرۇل قىلىش توغۇرسىدا كۆپ نەرسە بىلمەيمىز. شۇڭا ھازىرغا قەدەر بۇ كىسەللىكنى كونتۇاۇل قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلىۋاتقان تەببىرلەر، بۇرۇنقى تەجىربىلەرگە ئاساسەن يەكۈنلەپ چىقىلغان تەجىربىلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپۈنچىسى بۇ كىسەلنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن ئوتۇرغا قويۇلغان بولماستىن، بەلكى بارلىق يۇقۇملۇق كىسەللىكلەردىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئورتاق قوللىنىلىدىغان ئۇنۋىرسال ئۇسۇلدىن ئىبارەت. نۆۋەتتە بىز بۇ كىسەلنى كونتۇرۇل قىلىش ۋە ئۇنىڭدىن ساقلىنىشتا، ئۇنىڭغا خاس تىخىمۇ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلىنى تاپقىچە، ھازىر مەۋجۇت بولغان يۇقۇملۇق كىسەللىكنىڭ ئالدىنى ئىلىشتا ئۈنۈملۈك دەپ قارالغان چارە تەببىرلەرنىڭ ھەممىسىنى قوللۇنۇشىمىزغا توغرا كىلىدۇ. يەنى قولىمىزنى داۋاملىق يۇيۇپ تۇرۇش، بولۇپمۇ ئامماۋى قاتناشنى قوللانغاندا، چوقۇم قولىمىزنى كەم دىگەندە 20 سىكىنۇتتىن ئارتۇق يۇيۇپ تۇرىشىمىز، ئادەم بەك كۆپ يەرگە ئامال بار مارماسلىقىمىز، باشقىلار بىلەن بولۇپمۇ ناتونۇش كىشىلەر بىلەن پاراڭلاشقاندا بارىمىزدا مۇساپە قويىشىمىز، شەخشى بويۇملارنى ئايرىم ىشلىتىشىمىز، ئۆيدىكى كۆپ تۇتىلىدىغان نەرسە كىرەكلەرنى داۋاملىق پاكىزلاپ تۇرىشىمىز كىرەك.

يۇقۇملۇق كىسەللىكلەر ئادەتتە تۆۋەندىكى بىر نەچچە خىل يوللار ئارقىلىق ئۆز ئارا يۇقۇدۇ ۋە تارقايدۇ.

نەپەس يولى ئارقىلىق يۇقۇش ۋە تارقاش. نەپەس يولى ۋە ئۆپكىدە كىسەل پەيدا قىلىدىغان ۋىرۇس ۋە باكتىريەلەر، بىمار ياكى بەدىنىدە  ۋىرۇس، باكتىريە ئىلىپ يۈرگىچىلەرنىڭ ئىغىز، بۇرۇندىن چىققان سۇيۇقلۇم دانچىلىرى، خەلپۈك، تۈكرۈكلەر ئارقىلىق ھاۋاغا، تۇرمۇش بويۇملىرىغا ۋە قولغا تارقاپ، ئۇلار ئارقىلىق يىقىن مۇساپىدىكى باشقا ئىنسانلارغا يۇقۇشى مۈمكىن. ئۇنىڭدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ئامال تارقىغان رايۇنغا بارماسلىق، بىمار ياكى بەدىنىدە ۋىرۇس توشۇغۇچىلاردىن يىراق تۇرۇش، ئارلىقنى كەم دىگەن بىر مىتىردىن يىراق ساقلاش،بىمار ۋە ياكى بەدىنىدە ۋىرۇس توشۇغۇچى چوقۇم ماسكا تاقاش، ھۆتەلگەندە ۋە ھۈسۈرگەندە ئىغىز بۇرنىنى توسۇپ، ئەتىراپتىكى مۇھىتنى بۇلغاشتىن ساقلىنىش، ياخشى كىيىنىش، سوغاق ئۆتۈپ قىلىشتىن ساقلىنىش، قولنى داۋاملىق يۇيۇپ تۇرۇش كىرەك.     

ئىغىز ۋە ھەزىم قىلىش يولى ئارقىلىق يۇقۇش ۋە تارقاش. خىگەر، ئۆت، ئاشقازان، ئۈچەي قاتارلىق ھەزىم قىلىش سىستىمىسىدا كىسەل پەيدا قىلىدىغان ۋىرۇس ياكى باكتىريەلار، يىمەك ئىچمەك، بىمارنىڭ ئىغىز بوشلىقى سۇيۇقلىقى ۋە تەرەت ئارقىلىق بۇلغانغان قول، قازان قومۇچ، تەخسە پەخسە، ئىشىپ قالغان تاماق قاتارلىقلار ئارقىلىق باشقىلارغا يۇقۇشى مۈمكىن. ئۇنىڭدىن ساقلىنىش ئۈچۈن يىمەك ئىچمەك تازلىقىغا ئالاھىدە دىقەت قىلىش، قولنى داۋاملىق يۇيۇپ تۇرۇش، شەخسى بويۇملارنى ۋە قاچا قۇچا قوشۇقلارنى ھەرگۈز ئورتاق ئىشلەتمەسلىك، باشقىلاردىن ئىشىپ قالغان ۋە ياكى ئۇزۇن تۇرۇپ قالغان تاماقنى يىمەسلىك كىرەك.

 

تىرە ۋە شىلىمشىق پەردىلەر ئارقىلىق ئۆز ئارا يۇقۇش ۋە تارقاش. تىرە، قان، لىمفا ۋە جىنسى ئەزالاردا كىسەل پەيدا قىلىدىغان ۋىرۇس ۋە باكتىريەلەر، بىمارنىڭ ۋە ياكى بەدىنىدە  ۋىرۇس، باكتىريە ئىلىپ يۈرگىچىلەرنىڭ تىرىسى،  قان، تەر قاتارلىق بەدەن سۇيۇقلىقى، جىنسى سۇيۇقلۇق، ئوراتاق ئىشلىتىدىغان تۇرمۇش بويۇملىرى، بەدەن بىۋاستە سۈركۈلۈش قاتارلىقلار ئارقىلىق، باشقىلارغا يۇقۇشى ۋە تارقىشى مۈمكىن. ئۇنىڭدىن ساقلى ئىش ئۈچۈن شەخسى تازلىققا ئالاھىدە ئەھمىيەت بىرىش، شەخسى بويۇملارنى باشقىلار بىلەن ئورتاق ئىشلەتمەسلىك، ئىچ كىيىملەرنى باشقىلارنىڭ كيىمى بىلەن بىرگە يۇماسلىق، داۋاملىق قولنى يۇيۇپ تۇرۇش، كۆزنى قالايمىغان ئۇۋىلىۋاسلىق كىرەك.

  

جىنسى مۇناسىۋەت ئارقىلىق يۇقۇش ۋە تارقاش. تىرە، قان، لىمفا ۋە جىنسى ئەزالاردا كىسەل پەيدا قىلىدىغان ۋىرۇس ۋە باكتىريەلەر، بىمارنىڭ ۋە ياكى بەدىنىدە ۋىرۇس، باكتىريە ئىلىپ يۈرگىچىلەرنىڭ تىرىسى،  قان، تەر قاتارلىق بەدەن سۇيۇقلىقى، جىنسى سۇيۇقلۇق، ئوراتاق ئىشلىتىدىغان تۇرمۇش بويۇملىرى، جىنسى مۇناسىۋەت قىلىش، بەدەن بىۋاستا سۈركۈلۈش  قاتارلىقلار ئارقىلىق، باشقىلارغا يۇقۇشى ۋە تارقىشى مۈمكىن. ئۇنىڭدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، شەخسى تازىلىققا ئالاھىدە ئەھمىيەت بىرىش، شەخسى بويۇملارنى باشقىلار بىلەن ئورتاق ئىشلەتمەسلىك، قالايمىغان ۋە ياكى ناتونۇش كىشىلەر بىلەن جىنسى مۇناسىۋەت قىلماسلىق كىرەك.

ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى دەپ ئاتالغان بۇ يۇقۇملۇق كىسەل، دەسلەپتە زۇكامغا ئوخشاش كىسەل ئالامىتى پەيدا قىلىدىغان ۋە ئۇنىڭدىن كىيىن ئۆپكە ياللۇغۇغا تەرەققى قىلىدىغانلىقى، جىگەر ۋە بۆرەك قاتارلىق موھىم ئەزالارغا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى، بۆرەك زەيىپلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقى مەلۇم. بۇ كىسەل بۈيۈك ئىھتىمالدا نەپەس يولى ئارقىلىق تارقىلىشى مۈمكىن. شۇڭا ئىنسانلار  نەپەس يولىنى مەركەز قىلىپ، بۇ كىسەلدىن مۇدايە ئىلىپ بارماقتا، بۇ دىگەنلىك بۇ كىسەل يىمەك ئىچمەك ۋە باشقا ئامىللار ئارقىلىق يۇقمايدۇ دىمەكلىك ئەمەس. شۇ سەۋەپتىن، ئادەتتب يۇقۇملۇق كىسەللىكتىن ساقلىنىش ئۈچۈن قوللۇنۇشقا كىرەك بولغان بارلىق چارە تەببىرلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ قوللۇنىش توغرا كىلدۇ.

2020 – يىل 28 – يانۋار

قوشۇمچە:  بىر پىداكار قىرىندىشىمىز تەرىپىدى تەرجىمە قىلغان يۇقۇملۇق كىسەللىكتىن ساقلىنىش ساۋاتلىرى.

ۋۇخەن ۋىرۇسى: قانداق قىلغاندا ساقلانغىلى بولىدۇ؟

‏LAURIE GARRET

 (ئويچان تەرجىمىسى)

ئاپتور  LAURIE GARRETT بولسا خەلقئارا مۇناسىۋەت كېڭىشىنىڭ (Council on Foreign Relations) سابىق يۇقۇرى دەرىجىلىك سەھىيە تەتقىقاتچىسى ۋە پولىتزېر مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن پەننى ئۇمۇملاشتۇرۇش يازغۇچىسى.

تۆۋەندە مەن سىلەرگە ۋىرۇستىن قوغدىنىشنىڭ ئەڭ مۇھىم 10 خىل چارىسىنى سۆزلەپ بىرەي:

1. ئۆيدىن چىققاندا پەلەي كىيىۋېلىڭ. يەر ئاستى پويىز، ئاپتوبۇس ۋە ئاممىۋىي سورۇنلاردا ئۇنى قولىڭىزدىن چىقارماڭ.

2. ناۋادا تاماق يىيىش ياكى بىراۋلار بىلەن قول ئېلىشىش... دېگەندەك ئېھتىياجلار تۈپەيلىدىن، قولىڭىزدىن پەيلەينى سېلىۋېتىشكە توغرا كەلسە، قولىڭىز بىلەن يۈزىڭىزنى ۋە كۆزىڭىزنى تۇتماڭ. يۈزىڭىزنىڭ بىر يەرلىرى ھەر قانچە قىچىشىپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، قولىڭىزنى تەگكۈزمەڭ. پەلەينى قايتا كىيىشتىن بۇرۇن، ئىلمان سۇ ۋە سوپۇن بىلەن قولىڭىزنىڭ بارماقلىرىنى ئارىلاپ پاكىز يۇيۇڭ.

3.  پەلەينى پاكىز يۇيۇپ، قۇرۇتۇپ، ھەر كۈنى ئالماشتۇرۇپ تۇرۇڭ. نەم پەلەينى كىيمەڭ.

4. سېرتتا ماسكا تاقىغاننىڭ پايدىسى يوق، بەلكىم ئۆي ئىچىدىمۇ بەك ئىشقا يارىماسلىقى مۇمكىن. ماسكىلارنىڭ تولىسى بىر- ئىككى قېتىم تاقىغاندىن كېيىن كاردىن چىقىدۇ. بىر ماسكىنى ئودا بىر قانچە كۈن تاقىغاندىن تاقىمىغان ياخشى. چۈنكى ئودا قوللانغاندا، ئاغزىڭىز ۋە بۇرنىڭىزدىن چىققان نەرسىلەر ماسكىنىڭ ئىچكى يۈزىنى باكتېرىيە جەلپ قىلىدىغان سېسىق پۇراق قەۋىتى بىلەن ئورىۋالىدۇ. شۇڭا، مەن ئادەتتە يۇقۇملۇق كىسەل تارقىغان مەزگىلىدە ماسكا تاقاپ كەتمەيمەن. بولمىسا، مەن ھازىرغىچە 30 نەچچە قېتىم يۇقۇملۇق كىسەل تارقالغان رايۇنىدا مەشغۇلات قىلدىم. ماسكا تاقاش ئورنىغا، مەن كىشىلەر توپىدىن يېرىم مىتىر (ئەڭ ياخشىسى 1، 2 مىتىر)  ئەتراپىدا يىراق تۇرىمەن. بۇ كۆڭۈلدىكىدەك مۇساپە ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بىراۋ مېنىڭ يېنىمدا يۈتەلمەكچى ياكى چۈشكۈرمەكچى بولسا، مەن ئۇنىڭدىن ماسكا تاقىۋېلىشىنى سورايمەن. شۇنداق بولغاندا، ئۇنىڭ يۇقۇملىنىش ئېھتىمالى بولغان شالۇكىنىڭ ماڭا چاچراپ كېتىشىدىن ساقلانغىلى بولىدۇ. ناۋادا ئۇ ماسكا تاقاشنى رەت قىلسا، مەن ئۇ كىشىدىن بىر مىتىر ئۇزاقلىشىمەن ياكى ئۇنىڭ قېشىدىن كېتىمەن. يۇقۇملۇق كىسەل تارقىلىۋاتقان مەزگىلدە، كىشىلەر بىلەن قول ئېلىشماڭ ياكى قۇچاقلاشماڭ. زىيادە يېقىنلاشماسلىقنىڭ ھەر ئىككى تەرەپكە پايدىلىق ئىكەنلىكىنى چىرايلىقچە قارشى تەرەپكە چۈشەندۈرۈڭ.

5. ئۆي ئىچىدە، مۇنچا ۋە ئاشخانىدىكى بارلىق لۆڭگىلەرنى دەرھال تاشلىۋېتىڭ. ئۇلارنىڭ ئورنىغا ھەر بىر ئائىلە ئەزاسىنىڭ ئىسمى يېزىلغان يېڭى ۋە پاكىز لۆڭگىلەرنى ئالماشتۇرۇڭ. ھەر كىشى پەقەتلا ئۆزىنىڭ لۆڭگىسىنى ئىشلەتسۇن، باشقىلارنىڭكىگە چېقىلمىسۇن. پۈتۈن لۆڭگىلەرنى ھەپتىدە ئىككى قېتىپ يۇيۇپ تۇرۇڭ. نەم لۆڭگىلەر ئادەتتىكى زۇكام، يۇقۇملۇق زۇكام، ھەتتا تاجسىمان ۋىرۇسى... قاتارلىق ۋىرۇسلارنىڭ پاناھلىنىدىغان كۆڭۈلدىكىدەك جايىدۇر.

6. ئىشىك تۇتقۇچلىرىغا دىققەت قىلىڭ. ئەگەر ئىشىكنى جەينەك ياكى مۆرىڭىز بىلەن ئېچىپ - تاقىيالىسىڭىز، ئەڭ ياخشى شۇنداق قىلىڭ. تۇتقۇچنى تولغىغاندا، پەلەي كىيىۋېلىڭ ياكى ئۇنى تۇتقاندىن كېيىن قولىڭىزنى پاكىز يۇيۇڭ. ناۋادا ئائىلىڭىزدىن بىرەرسى كېسەل بوپ قالسا، تۇتقۇچنى قەرەللىك يۇيۇپ تۇرۇڭ. ئوخشاشلا، پەلەمپەي رىشاتكىلىرى، ئۈستەل، تېلېفون، ئويۇنچۇق ۋە كومپىيۇتېر... دېگەندەك قول بىلەن تۇتىدىغان بارلىق نەرسىلەرگە دىققەت قىلىڭ. ئۆزىڭىزنىڭ شەخسىي نەرسە-كېرەكلىرىنى تۇتسىڭىز چاتاق يوق. ناۋادا باشقىلارنىڭ تېلېفون ياكى تاماق قاچىلىرىنى ئېلىشقا ۋە ياكى كومپىيۇتېرلىرىنى ئىشلىتىشكە توغرا كېلىپ قالسا، يۈزىڭىزنى سىلىماسلىققا دىققەت قىلىڭ، ئۇ نەرسىلەرنى تۇتقاندىن كېيىن دەرھال قولىڭىزنى يۇيۇڭ.

7. باشقىلار بىلەن تەڭ تاماق يىگەندە، ھەرگىز چوڭ قاچا ياكى قازاندىن تاماق ئېلىش ئۈچۈن شەخسىي قۇشۇق ياكى چوكىڭىزنى ئىشلەتمەڭ. بالىلىرىڭىزغىمۇ باشقىلاردىن ئېشىپ قالغان سۇنى ئىچمەسلىكنى ياكى باشقىلار بىلەن تەڭ بىر قاچىدا سۇ ئىچمەسلىكنى جېكىلەڭ. ھەر ۋاخ تاماقتىن كېيىن پۈتۈن قازان-قۇمۇچلارنى پاكىز يۇيۇڭ. تازىلىقى ناچار رېستورانلاردىن نېرى تۇرۇڭ.

8. ۋىرۇس مەنبەسىنىڭ قايسى تۈردىكى ھايۋاندىن كەلگەنلىكى ئېنىقلىنىپ بولغۇچە، ھەر قانداق جانلىق ھايۋان ياكى بېلىق سېتىۋېلىشتىن، ئۆلتۈرۈشتىن ۋە ئىستېمال قىلىشتىن ساقلىنىڭ.

9. ھاۋا رايى ياخشى بولسا، ئىشىك - دېرىزىلەرنى ئېچىپ ئۆينى ھاۋالاندۇرۇپ تۇرۇڭ. ۋىرۇسلار ھاۋا ئۆتىشىپ تۇرىدىغان يەرلەردە ئۇزۇن ياشىيالمايدۇ. بىراق، ھاۋا سۇغۇق، ھاۋارايى ناچار بولسا، ئىشىك - دېرىزىلەرنى ھىم تاقاپ ئۆينى ئىسسىق تۇتۇڭ.

10. ئاخىرىدا، ناۋادا قىزىپ قالغان بىرەر دوستىڭىز ياكى ئائىلە ئەزايىڭىزنى بېقىۋاتقان بولسىڭىز، ئۇنىڭغا يېقىنلاشقاندا، يىم ماسكا تاقىۋېلىڭ، بىئارام بولمىسىلا، ئۇنىڭغىمۇ بىر تال ماسكا تاقاپ قۇيۇڭ. دوستىڭىز ياكى ئۇرۇق - تۇققانلىرىڭىزنىڭ يۈزىدىن كونا ۋە مەينەت ماسكىنى چىقارغاندا، قاتتىق ئېھتىيات قىلىڭ. سالامەتلىكىڭىزنى ئاسراش ئۈچۈن، ۋىرۇس يۇشۇرۇنغان ماسكىنى پىلاستىك پەلەي بىلەن تۇتۇپ، بىر قېتىملا ئىشلىتىلىدىغان قاپنىڭ ئىچىگە سېلىڭ. قاپنى پىچەتلىگەندىن كېيىن ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلاڭ. قولىڭىزغا پەلەي كىيىپ تۇرۇپ، بىمارنىڭ يۈزىنى يىلمان سۇدا سوپۇنلاپ يۇيۇڭ. بۇنىڭ ئۈچۈن بىر قېتىملا ئىشلىتىلىدىغان قەغەز لۆڭگە ياكى پاختا سۈرتكۈچ ئىشلىتىڭ. ئىشلىتىپ بولغاندىن كېيىن بۇ نەرسىلەرنى قاپ ياكى پلاستىك خالتىغا ئوراپ ئائىلىڭىزنىڭ ئەخلەت توڭىغا تاشلاڭ. بىمار دوستىڭىز ياكى ئۇرۇق-تۇققانلىرىڭىزنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىۋاتقاندا، بەدىنىڭىزنى ئوراپ تۇرىدىغان ئۇزۇن يەڭلىڭ كۆينەك ياكى باشقا كىيىم كىيىۋېلىڭ. كىرلىك، لۆڭگە ۋە قازان - قۇمۇچ... قاتارلىق بىمار كىيىدىغان ياكى تۇتىدىغان ھەر قانداق نەرسىنى يىلمان سوپۇنلۇق سۇدا پاك - پاكىز يۇيۇپ تۇرۇڭ. ئەگەر شارائىتىڭىز يار بەرسە، بىمارنى ئائىلىڭىزدە ئۇ راھەتسىز بولمايدىغان بىرەر ھۇجرا ياكى بولۇڭدا ئايرىم تۇتۇڭ. مۇھىمى، ئۇ باشقا ئائىلە ئەزالىرى بىلەن ئارىلاشمىسۇن. ناۋادا شارائىت يار بەرسە، ئۆينىڭ قارشى تەرىپىدىكى دېرىزىنى ئېچىپ قۇيۇڭ. سالقىن ھاۋا ئۇنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ تۇرسۇن. ئەگەر ھاۋا بەك سوغۇق بولسا، بۇنداق قىلىشقا بولمايدۇ ئەلبەتتە. چۈنكى، ھاۋا بەك سوغۇق بولسا، ئۇ چاغدا، دوستىڭىز ياكى ئۇرۇق-تۇققانلىرىڭىزنىڭ كېسىلى تېخىمۇ يامانلىشىپ كېتىدۇ.

2020 –  يىلى 25 – يانۋار

Insanlar nime üchün Wuhen öpke yallughidin shunchilik endishe qilidu?

https://www.youtube.com/watch?v=tKx6hzRi5Bw&t=10s

Memet Emin

Uning eng addi jawabi elwette hemme adem jinigha amraq, hichkim bu kiselning qurbani bolushni xalimaydu.

Mining qarshimche insanlar ikki xil ehwal astida eng köp endishe qilidu.

Uning biri insan yüzlen’gen kirzis toghursida yiterlik uchurgha irishelmigende we uningdin qandaq saqlinishni bilmigende qattiq endishe qilidu;

Hazir hemmeylen köriwatqinimizdek, insanlar bu virus we u keltürüp chiqarghan Wuhen öpke yallughi toghursida yiterlik birinji qol uchurgha irishelmigini üchün, bu virus toghursida her xil perez, gumanlar oturgha chiqip, insanlar arisida endishe we wehime peyda bolmaqta.

Yene biri insanlar yüzlen’gen kirzisning qanchilik qorqunushluq ikenlikini bilgende, qattiq endishe qilidu.

Men uninggha töwendiki ikki misal keltürüp ötimen.

Birinji misal

Hemmimizge melum bolghandek, Eydis kisili peyda bolghandin hazirgha qeder 40 yilgha yiqin waqit ichide 75 miliyundin artuq adem bu virus bilen yuqumlunup, 32 miliyundin artuqadem hayatidin ayrildi. Eydiz kisili tarqighan deslekke yillarda insanlar oxshashla qattiq sarasimgha chüshken, we bu kisel eng köp bolghanda yiligha 3.3 miliyundin köpeygen, yiligha 1.7 miliyundin adem eydiz kisili bilen ölgen. Hetta beziler bu kiselni Amirka ijat qilghan dep qarighan.

Hazir gerche pütün dunyada yenila 37 miliyundin artuq adem eydiz virusi bilen yuqumlan’ghan, yiligha 1.7 miliyun adem yingidin Eydiz virusi bilen yuqumliniwatqan, yiligha 770 ming adem eydiz kisili bilen ölüp kitiwatqan bolsimu, likin eydiz kisili hazir insanlar arisida bundaq sarasim qozghighini yoq, chünki insanlar bu kiselni az tola tonup yetti.

Ikkinji misal

1917 – yili bilen 1919 – yili arisida Yawropani merkez qilip, pütün dunyada tarqighan Ispaniye yuqumluq zukimi, eyni waqitta 500 miliyun ademge yuqup, 50 miliyundin artuq ademning jinigha zamin bolghan iken.

Shuningdin itiwaren, her qitim birer dölette birer yuqumluq kisellik tarqisa, insanlar bu qorqunushluq pajiyening qayta sadir bolushidin qattiq endishe qilmaqta.

Mining qarishimche yalghuz qorqush we endishe  qilish bilen hichqandaq ish hel bolmaydu, eng mohim özimizni qandaq qoghdashni, we u kiselliktin qandaq mudapiye körüshni bilishimiz kirek. Eng mohimi qandaq qilghanda wetendiki xelqimizning bu qabahettin saq salamet qutilishigha yardem qilalaymiz digen mesile üstide bash qaturishimiz kirek.

2020 - yili 1 - ayning 28 - küni

Wuhen öpke yallughi

Wuhen öpke yallughi

Memet Emın

Wuhen öpke yallughi yaki tipik bolmighan opke yallughi 2019 - yili 12 - ayning 12 - künidin bashlap Wuhende tarqilishqa bashlighan tipik bolmighan öpke yallughi bolup,  uni "Coronavirus" yeni "Tajisiman virusi" ning bir türi bolghan bir xil yingi tiptiki tajisiman virus keltürüp chiqarghan we uningha “ Wuhen öpke yallughi yaki tipik bolmighan öpke yallughidep atalghan bu kisel haywandin ademge we ademdin ademge yuqudighan bir xil ejellik yuqumluq kisellik bolup, insanlar u virus bilen yuqumlan'ghan deslepki mezgillerde adettiki zukam we yuqumluq zukam bilen oxshash alametler körilidiken. Texminen ikki hepte etirapida yoshurun mezgili bolidiken. Kisel ighirlashqanda öpke yallughining kisellik alametliri kilip chiqidighan bolup, u 2002 - we 2003 - yili Xitayda tarqalghan SARS kisili bilen oxshiship kitidiken.

Wuhen öpke yallughi tunji bolup tarqighan Wuhen Huanan Dingiz Mesulatlirini Top Sitish Baziri

Bu kisel Wuhendin bashlap tarqilip, hazir Xitaydiki 20 sheherge, Xongkonggha, Teywen'ge, Tayland, Koriye, Yapuniyege we Amirkigha tarqighan. Bu virusqa nisbeten hazir hichqandaq waksina we dora yoq. U virus keltürüp chiqarghan u tipik bolmighan öpke yallughigha nisbeten hichqandaq dawalash bolmighachqa, bimarning ölüp kitish nisbiti yuquri dep qaralghan, we shu seweptin u kisel hazir inlar arisida alahide jiddichilik peyda qilmaqta.

Hazirgha qeder, u kiselni keltürüp chiqarghan tajisiman yingi vurusining insanlargha sheperengdin yuqqanliqi texmin qilinsimu, biraq uning qandaq yuqqanliqi we uningdin qandaq saqlan'ghili bolidighanliqigha ait bek köp melumat yoq bolup, hazirche bizning qilalaydighan ishimiz, u virus bedinide u virus mewjut bolghan haywan yaki insan we u kiselge giriptar bolghan bimar bilen biwaste uchurshush jeryanida, nepes yoli, öz ara uchurshush, bimardin chiqqan beden suyuqluqi qatarliqlar arqiliq yuqishi mümkin dep qarap, bedinide u virus bolghan haywan yaki ademlerdin, u kiselge girptar bolghanlardin yiraq turush arqiliq, u kiselge giriptar bolushtin saqlinishimiz kirek.

Tajisiman virusi (Coronavirus) chong bir virus ailisi bolup, uning ichige köpligen viruslar kiridu. Bu virus tunji bolup 1960 - yilliri ademning burun boshliqidin tipilghan. Köpünchisi haywanlarda bolupmu töge, müshük we sheperenglerde bolup, hazirgha qeder ularning bir nechche xilining ademge yuqup kisel peyda qilidighanliqi melum. 1-ayning 22- kuni ilan qilin'ghan bir maqaligha asaslan'ghanda, Wuhende tarqighan u virusning yilandin ademge yuqqanliqi melum.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jmv.25682

Hazirgha qeder bayqalghan insanlarda kisel peyda qilidighan tajisiman virusliri

1.     229E (alpha coronavirus)

2.     NL63 (alpha coronavirus)

3.     OC43 (beta coronavirus)

4.     HKU1 (beta coronavirus)

5.     MERS-CoV (the beta coronavirus that causes Middle East Respiratory Syndrome, or MERS)

6.     SARS-CoV (the beta coronavirus that causes severe acute respiratory syndrome, or SARS)

7.     2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)

2020 - yili 1 - ayning 21 - kuni

Qan aylinish sistimisi toghursida qisqiche chüshenche

Qan aylinish sistimisi toghursida qisqiche chüshenche

Memet Emin

Qan aylinish sistimis bedende oksigin, karbon töt oksid we her xil maddilarni toshushtek mohim rol oynaydighan mohim bir sistima bolup, uni beden qan aylinish sistimisi yaki chong qan aylinish sistimisi we öpke qan aylinish sistimisi yaki kichik qan aylinish sistimisi dep ikki türge ayrish mümkin. Beden qan aylinish sistimisi yaki chong qan aylinish sistimisi oksigin we ozuqluq madilarni yuqursi mingige, töwini putqa yetküzüp, bedenning her qaysi qismini oksigin we ozuqluq bilen teminlesh bilen birge, bir tereptin bedendiki bezi qalduq maddilarni börek we tirigha toshup birip, südük we ter arqiliq beden sirtigha chiqirip tashlashqa yardem berse, yene bir tereptin bedenning her qaysi qismida hasil bolghan karbon 4 oksidni yürekke qayturup kilish rolini öteydu. Öpke qan sistimisi yaki kichik qan sistimisi, yürekke qaptip kelgen karbon 4 oksidni öpkige toshup birip, uni nepes arqiliq beden sirtigha chiqirip tashlash bilen birge nepes ilish arqiliq irishken sap oksigin yürekke yetküzidu.

Beden qan aylinish sistimisi yaki chong qan aylinish sistimisida, oksigin mol bolghan qan yürekning sol qirinchisi (left ventricle，左心室) din chiqip,  asasi qizil qan tomur (aorta， 主动脉) we shaxche qizil qan tomur (artery， arteriole) lar arqiliq bedenning bulung puchqaqliridiki qildam tomur (capillaries) largha birip, bedenni oksigin bilen teminlesh bilen birge, karbon 4 oksidni we kichik ücheydiki qildam tomurlar arqiliq irishken ozuqlularni ilip shaxcha kök qan tomur (venous) we asasi kök qan tomur (Vena cava) arqiliq yürekning ong dalancha (right atrium, 右心房) sigha qaytip kilidu we öpke qan aylinish sistimisi üchün, yürekning ong qirinchisigha kiridu. Andin öpke qan aylinish sistimisi we yaki kichik qan aylinish sistimisi arqiliq, qan yürekning ong qirinchisi (right ventricle，右心室)  din  öpke qizil qan tomur (pulmonary artery，肺动脉) arqiliq, öpke qildam tomur (alveolar capillaries) gha birip, u yerde bedenning her qaysi jayliridin ilip kelgen karbon 4 oksidni tashlap qoyup, yingi oksiginni ilip, öpke kök qan tomur （pulmonary vein）arqiliq, yürekning sol dalancha (left atrium, 左心房) gha qaytip kilidu we beden qan aylinish sistimisi üchün, yürekning sol qirinchisi (left ventricle，左心室) kiridu.

Qan aylinish sistimisining merkizi yürek bolup, u kökrek ichige jaylashqan. Uning wezipisi qanni siqip chiqirip, bedenning bulung puchqaqlirigha yetküzüp, bedenni zörür bolghan ozuqluq mada we oksigin bilen teminlesh, shuning bilen bir waqitta bedenning her qaysi jayliridiki exletlerni (karbon töt oksid we bashqa kireksiz maddilarni) munasiwetlik ezalargha yetküzüp, u yerdin beden sirtigha chiqirip tashlashqa yardem birish. Yuqarda dep ötkendek, qan yürekning bisimi arqiliq, qizil qan tomurlarda iqip, bedenning hemme yiridiki qildam qan tomurlargha yitip baridu we u yerdin kök qan tomurlar arqiliq yürekke qaytip kilidu.

Adem öre turghanda, putning alqini bilen minge yürekke eng yiraq bolghan eza bolup, putning alqini yürekke nisbeten eng töwen eza, minge bolsa yürekke nisbeten eng yuquri eza hisaplinidu. Yürektin chiqqan qan, yürek we qizil qan tomurning soqush küchige tayinip bedenning herqaysi jaylirigha yitip baridu. Yashning chongiyishi we bezi kiseller tüpylidin yürek azizlashqanda, simizlik we may tüpeylidin qizil qan tomur qitishiwalghanda, ularning soqush küchi ajizliship, bedenning yiraq qismigha bolupmu bedenning yuquri qismigha jaylashqan mingige qan asan yitip baralmaydighan ehwal kilip chiqidu. Yürekke qaytip kilidighan qan, bedenning yuquri qismidin igizlik periqige tayinip  kök qan tomur arqiliq yürekke qaytip kelsimu, biraq bedenning töwen teripidin bolupmu put we pachaqtin yürekke qaytip kilish unche rawan bolmaydu, u muskullarlaning herkitige tayindu.

Yashning chongshigha egiship yürek ajizlishidu, muskullar maghdursizlinidu, hette muskullar kichiklep, qorulup kitidu; qizil qan tomurlar qitiship, qan tomur témining ilastikiliq töwenlep,  tomurning diyamitiri kichiklep, yürektin chiqqan qanning bedenning bulung puchqaqlirigha bolupmu bedening yiraq qismigha yitip birish qiyinlishidu; qan bisimi yuqurlap, yuquri qan bisimi kilip chiqidu; yiraqtiki ezalarning qan teminati azlap kitidu. Kök qan tomurlar kengyip, tolghushup, bedenning yiraq qismidiki qanning kök qan tomur arqiliq yürekke qaytip kilish qiyin bolidu; yiraqtiki ezalardiki qildam tomurlar qan’gha tolup qalidighan ehwallar kilip chiqidu; netijide bedenning yiraq qismining qan aylinishi éghir tesirge uchuraydu.  

Bedendiki ezalarning qan aylinishi tosqunluqqa uchurghanda we qan aylinish rawan bolmighanda, her xil biaramliqlarni keltürüp chiqiridu. Mingige qan yitishmigende, oksigin we ozuqluq yitishmeslik tüpeylidin, asan mügdeydighan, iside saqlash töwenlep kitidighan, qizziqishi töwenlep kitidighan, bezide hetta bash aghridighan ehwallar körilidu. Mingige éghir derjide qan yitishmigende, qan yitishmigen mingide qansizlinip ölüsh peyda bolidu we bash qattiq aghridu, hette hushsizlinish we palej bolush kilish chiqidu. Mingidiki kök qan tomuridiki qan aylinish rawan bolmay, mingediki qan miqdari éship kitip, éghir derijide bash aghridighan, mingige qan chüshidighan, köngli iliship yandurghusi kilidighan, hetta qusidighan ehwallar körilidu. Yürekke qan yitishmigende, dimi siqilidighan, asan hasirap qalidighan we yürek tiqilmisi kilip chiqidu. Put qollargha qan yitishmigende,  oksigin we ozuqluq yitishmeslik tüpeylidin, put qolining barmaqliri aghridighan, qolishidighan, asan issimaydighan we yaki dawamliq tonglap turidighan engwallar körilidu. Bundaq ehwalda, issiq ötküzüsh arqiliq, qan tomurlarni kengeytip, kisel alametlirini yenggilletkili bolidu. Put qoldiki qildam tomurlarning qan aylinishi rawan bolmighanda, barmaqlar qolishidighan ehwallar peyda bolidu. Put qollardin yürekke qaytip kilidighan qan rawan bolmighanda, qildam tomurlar qan’gha tolup, etiraptiki nirwilargha bisim chüshürüsh arqiliq, aghriq peyda qilidu. Bundaq ehwal astida, soghaq ötküzüsh arqiliq, qan tomurlarni taraytip, kök qan tomurgha toplishiwalghan qan miqdaririn azayitqili we shu arqiliq aghriqni peseyitkili bolidu.

Adem tekshi yatqanda, yürek bilen bedenning köp qismi bir tekshilik üstige kilip, yürekning bedenning yuquri qismi bolghan mingige qan yetküzüsh bilen bedenning töwen qismi bolghan put we pachaqtiki qanning yürekke qaytip kilish, öre turghan’gha nisbeten köp asan bolidu. Yürekning xizmet yüki töwenley, yürekning soqishi astilaydu. Adem uzun mudet herket qilmay yatqanda, yürek shu aram alghan halgha könüp qalidu, muskullar ajizlishidu, herket qilishqa könelmeydighan ehwal kilip chiqidu. Shunga uzun mudet herket qilmaydighan we yaki karwat tutup yatidighan ehwaldin saqlinish kirek.

Insan saghlam yashash we uzun ömür körüsh üchün eng mohimi yash waxtidin bashlap, üzlüksiz herket qilip, chiniqip turush kirek. Dawamliq herket qilghan we chiniqip turghan ademning yürek iqtidari yaxshi bolidu, muskullar chong we küchlük bolidu, öpkining iqtidari yaxshi bolidu. Bedende qan aylinish her zaman yaxshi bolidu we bedening her qaysi jayliridiki ezalar yiterlik ozuqluq we oksigin’gha irisheleydu.   Herket qilghanda, terleshni biraq bek hasirap qalmasliqni asasi mexset qilish kirek. Hazirap qilish, yürekning yüki iship ketkenlik direk biridu. Terlesh, bedendiki may köydürülgenliktin direk biridu. Beden chiniqturushta, qandaq herket her ademning ehwaligha qarap periqliq bolup, eng mohim bolghini nime herket qilishtin bekrek, qilghan herketni izchil dawam qilishtur.

پىسخىكا ۋە پىسخىلوگىيە توغۇرسىدا قىسقىچە چۈشەنچە

لىكسىيەنىڭ يۇتىيۇب ئۇلانمىسى

https://www.youtube.com/watch?v=Ze_Cl0lJL6c

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili

Memet Emin

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili digen qandaq kisel?

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (Stroke, brain attack 中风, 脑血管意外) diginimiz mingining melum qismidiki qan aylinish tosalghugha uchurash, yaki minge qan tomuri yérilip, minge ichide qan chiqish tüpeylidin kilip chiqqan kisellik bolup, u adette minge qansizlinish we mingige qan chüshüshtin ibaret ikki xil kisellikni öz ichige alidu. Ademning mingisining qan aylinishi tosullup qalghanda, minge hüjeyliri oksigin'gha irishelmeydu, shuning bilen bir qisim minge zexmilinidu. Minge ichi qanighanda, mingide chiqqan qan uyushup, mingini basidu we mingide zexme peyda qilidu.

Bir qisim mingining yaki mingining bir qismining zexme bolishi, sözliyelmeslik, közi körmeslik yaki közi ghuwalishish, éghizi, tili bir terepke maymaq bolup qilish, sözi rawan bolmasliq, herkiti tosalghugha uchirash yaki bir tereptiki qol puti maghdursizliq, palaj bolup qilish qatarliq ehwallarni keltürüp chiqiridu. Bu ehwallarning éghirliq derijisi, türi we dairsi zexmige uchurghan mingining ornigha we dairsining chong kichiklikige baghliq bolidu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili kilip chiqish sewibige asasen ikki chong türge ayrilidu.

1.    Minge qan tomuri tosulup qilip mingige qan yitishmesliktin kilip chiqqan minge qansizlinip zexmilinish, ölüsh (cerebral infarction，脑梗塞).

2.    Minge ichide qan chiqishidin kilip chiqqan mingige qan chüshüsh (intracerebral hemorrhage，脑内出血).

Bezi kishilerde bezi aldinqi alametler körülidu, bu bu kishining yiqin kelgüside ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (Stroke) ge giriptar bolushining bishariti hisaplinidu. Bu alametler adette mingige waqitliq qan yitishmeslik (transient ischemic attack or TIA, 短暂性脑缺血) yaki yenggil tiptiki ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (Mini Stroke，微型脑梗塞) dep atilidu. Mingige waqitliq qan yitishmeslik sewibidin kilip chiqqan bu alametler adette uzun dawap qilmaydighan bolup, adette miyipliqni keltürüp chiqarmaydu.

Nurghun ehwallarda, ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili bedenning birla teripige yeni ong teripige yaki sol teripige tesir körsütidu.  Eger mingige qan yitishmeslik ong mingide yüz bergen bolsa, bedenning sol teripi tesirge uchiraydu. Eger mingige qan yitishmeslik sol mingide yüz bergen bolsa, bedenning ong teripi tesirge uchiraydu

Minge qan tomuri tosulup qilishtin kilip chiqqan minge qansizlinip ölüsh (cerebral infarction).

Normal qan iqimi

Texminen 85% ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili mingige qan yitishmeslik sewibidin kilip chiqqan bolup,  mingini qan bilen teminleydighan qizil qan tomuri tosulup qalghanda, mingining shu qismigha qan yitishmeydu, shuning bilen shu qan yitishmigen dairdiki mingining zexmilinishini we ölüshini (cerebral infarction) keltürüp chiqiridu. Minge qan tomurining tosulup qilishini minge qan tomuridiki uyushup qalghan qan yaki bedenning bashqa qismida uyushup qalghan qanning, qan iqimigha egiship mingige kilishi, qan tomurning tariwilishi qatarliqlar keltürüp chiqiridu. Eger uyushup qalghan qan, minge qan tomurining her qandaq yiride turup qalsa, minge qan tomuri tosulup, mingige qan yitishmeslik we qan yitishmigen mingining ölüshini keltürüp chiqiridu. Qanning uyushup qilishi adette qandiki may maddisi iship kitish sewibidin kilip chiqqan qan tomur qitiwilish kisili barlarda köp uchuraydu. Yeni qandiki kolestirol yuqurlap ketkende, ihtiyajdin iship ketken kolestirol, qan tomur timigha olturshup, qan tomurni taraytiwitidu, hemde qan tomurning ilastikiliqi töwenlep kitidu. Netijide qan iqimi astilap yaki tosqunluqqa uchurap, mingige qan yitishmeslik ehwali kilip chiqidu. Bu xildiki ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili Uyghurlar arisida eng köp uchuraydu.

Qan tomurning tosulup qilishini bedenning bashqa jayliridin qan'gha egiship iqip kelgen bezi ushshaq toqulmilar keltürüp chiqirshimu mümkin.

Mingige qan chüshüsh (intracerebral hemorrhage).

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilining qalghan 15%  mingini qan bilen teminleydighan qan tomurning yirilip kitip, minge ichide qan chiqish sewibidin kilip chiqidu. Qan tomurning yirilip kitishi adette minge qan tomur ösmisi barlarda yaki minge qan tomuri normal bolmighan kishilerde köp uchuraydu.

Yenggil tiptiki ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (MiniStroke) digen qandaq kisel?

Yenggil tiptiki ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (MiniStroke) diginimiz mingige waqitliq qan yitishmeslik sewibidin kilip chiqqan we bir nechche minut dawap qilghan közi torlushush, bishi qiyish, ushtumtut yiqilip chüchüsh, puti yaki qolini midirlitalmasliq, gep qilalmasliq qatarliq alametlerni közde tutidighan bolup, adette hichqandaq miyipliqni keltürüp chiqarmaydu.

Yenggil tiptiki ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (MiniStroke) adette uyushup qalghan qan melum minge qan tomurini waqitliq tosup qilishi yaki qan tomurning tolghushup qilishi sewibidin kilip chiqidu. Yeni bu uyushup qalghan qan, yingidin peyda bolghan we tixi toluq qitiship ketmigen bolghachqa, qan tomurning waqitliq tosulup qilishini keltürüp chiqarghan bolsimu, biraq arqidinla iqip kelgen qan teripidin qayta iritip tashlinidu, shuning bilen bu qan tomur qaytidin ichilip kitidu.

Yenggil tiptiki ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili (Mini Stroke) de körilidighan yuqarqi alametler nahayti muhim agahlandurush bolup, u yiqin kelguside tiximu ighir bolghan ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili peyda bolidighanliqidin direk biridu. Herqandaq kishi bolupmu yishi 50 din ashqan kishilerde yuqarqi alametler körülse, hergüzmu sel qarashqa bolmaydu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige munasiwetlik melumatlar.

1.    Amirkida ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolghanlar 4 miliyun etirapida.

2.    Her yili 500000 Amirkiliq ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolidu.

3.    Gerche aldinqi 20 yil ichide dawalash jehette köp ilgirleshler bolghan bolsimu, biraq bu kisel Amirkida yenila 3-derijilik chong qatil hisaplinidu.

4.    Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili adette ighir kisel hisaplinidighan bolup, kisel tüpeylidin zexmilen’gen, ölüp ketken minge qayta eslige kelmeydu, biraq ölüp ketken bu bir qisim mingining xizmitini bara bara mingining bashqa saq qismi öz üstige ilishi mümkin.

5.    Köpünche kishiler yürek kisili qozghalghanda derhal jiddi bölümge birip körünüshni bilidu, biraq ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolghanlar kem digende 12 saettin kiyin andin doxturxanigha baridu. Shuning bilen dawalashta eng qimmetlik bolghan waqitni qoldin birip qoyudu.

6.    Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili 2400 yil ilgiri Giritsiyelik Miditsina alimi Hipokiladi teripidin bayqalghan bolup, u kishi bu kiselni ushtumtut palej bolup qilish dep atighan.

7.    Eger diqet qilsingiz, bu kiseldin saqlan’ghili bolidu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilining deslepki alametliri

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilining deslepki mezgilide töwendikidek alametler korulidu.

1.    Yuzi, qoli we putining bir teripi (ong teripi yaki sol teripi) ushtumtut qolushush.

2.    Bir közi ushtumtut ghuwalishish yaki körelmeslik.

3.    Ushtumtut sözliyelmeslik yaki aghzi gepke kelmeslik.

4.    Ushtumtut sewepsiz bishining bir teripi qattiq aghrish.

5.    Ushtumtut sewepsiz bishi qiyish we hushidin kitish.

Mingining Hizmet Texsimat Ehwali

Adem mingisi nahayti murekkep organ bolup, gerche pütün bedenning nahayti kichik bir qismini igellisimu, biraq pütün bedendiki qanning 25% din behriman bolidu.

Ong qolini ishlitishke adetlen’gen kishining sol mingisi asasliq orunni igelleydu. Sol qolini ishlitishke adetlen’gen kishilerning texminen 90% ning ong mingisi asasliq orunni igelleydu. Normal ehwalda ong minge muzika, güzel senet, matimatika, este saqlash, anglash, körüsh we herket qatarliq wezipilerni öteydu. Sol minge yizish, oqush, sözlesh, chüshünüsh, tepekkur qilish, este saqlash, anglash, körüsh we herket qilish qatarliq wezipilerni öteydu.

Qandaq amillar ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilini keltürüp chiqiridu?

Herqandaq kishining ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolush ihtimalliqi bolsimu, biraq bezi kishilerdiki bezi amillar bu kishilerning bu kiselge giriptar bolush ihtimallighini ashurwitidu. Bezi amillardin saqlan’ghili bolidu, yene bezi amillardin saqlan’ghili bolmaydu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolush ihtimalliqini ashurwitidighan hemde saqlan’ghili bolmaydighan amillar:

1.    Yash: kishiler yashan’ghanda bu kiselge giriptar bolush ihtimalliqi yuquri bolidu.

2.    Jinsi: erler, ayallargha nisbeten bu kiselge asan giriptar bolidu.

3.    Irqi we milliti: qara tenliklerning bu kiselge giriptar bolush nisbiti aq tenliklerdin yuquri. Uyghurlarning bu kiselge giriptar bolush nisbiti Hittaylardin yuquri.

4.    Shiker kisili: shiker kisili bar kishilerning bu kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.

5.    Bishining bir teripi aghrish kisili (migraine headaches, 偏头痛) barlarning bu kiselge giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu.

6.    Burun bir qitim ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolghanlarning qayta qozghulush nisbiti yuquri bolidu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolush ihtimalliqini ashurwitidighan, biraq saqlan’ghili bolidighan amillar:

1.    Yuquri qan bisimi. Qan bisimini konturul qilghanda, bu kisilige giriptar bolushning aldini alghili bolidu.

2.    Qisqa muddetlik mingige qan yitishmeslik. Bu seweptin kilip chiqqan herqandaq alametke sel qarimasliq kirek.

3.    Minge qan tomur ösmisi

4.    Simizlik, herketni az qilish we tamaqni köp yiyish.

5.    Qandiki kolestirol yuquri bolush

6.    Heddidin ziyade köp haraq ichish

7.    Tamak chikish

8.    Yürek qan tomur kisili, misalen qizil qan tomur qitiwilish kisili (arteriosclerosis, 动脉硬化) qanning uyushup qilishini kelturup chiqiridighan bolup, bu kisel bar kishiler adette ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisiligimu asan giriptar bolidu.

9.    Uxlawatqanda nepes toxtap qilish kisili (sleep apnea). Ushtumtut qozghalghan yürek qan tomur we minge qan tomur kisilining 30% tidin artuqi, bu kisel bilen munasiwetlik.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilini qandaq bir terep qilish kirek?

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili meyli yenggil tiptiki bolsun, yak éghir tiptikisi bolsun, hemmisi jiddi kisellikler türige kiridighan bolup, bu kiselge giriptar bolghan adem, shu haman derhal jiddi bölümge birip kisel körünishi kirek.

Kiselning peyda bolghan ornini we sewibini derhal iniqlash, dawalashta bekla muhim bolup, qan tomurning tosulap qilish sewibidin kilip chiqqan kisellik bilen mingide qan chiqish sewibidin kilip chiqqan kisellikni dawalash usuli püyünley oxshimaydu. Eger kisellik, minge qan tomurning uyushup qalghan qan teripidin tosulup qilishi sewibidin kilip chiqqan bolsa, derhal qan suyuqlandurush yaki uyushup qalghan qanni iritidighan dora ishletse, bolupmu deslepki 3 saet ichide dawalash ilip barsa, bimarning hayatini saqlap qalghili we miyip bolup qilishning aldini alghili bolidu. Eng muhim mesile tiz diyagunuz qoyup, tiz dawalashta. Dawalash ilip barghan waqit qanche kiyinge sürülgensi, uning ünimi shunche nachar bolidu.

Shunga bu kiselge giriptar bolghanda derhal doxturgha birish bekla muhim.

Eger kisellik, minge qan tumuri yirilip kitishi tüpeylidin, mingide qan chiqish keltürüp chiqarghan bolsa, qan toxtidighan we mingining suluq ishship kitishning aldini alidighan, bedenni susizlanduridighan dora ishletse bolidu. Eger diyagunuz xata bolup qilip, qanni suyuqlaydighan yaki uyushup qalghan qanni iritidighan dora ishletse, qan chiqishni tiximu tizlitip, bimarni ölüm girdawigha baldurraq ilip birishi mümkin. Bundaq xataliq az tola sadir bolap turidu. Shunga bu kiselning sewibini iniqlash dawalsh üchün bekla muhim. Adette CT yaki MRI qatarliq eswaplar bilen tekshürüsh arqiliq bu kiselning qaysi seweptin kilip chiqqanlighini iniqlash anche qiyin emes.

Undin bashqa opiratsiye qilish arqiliq, qan tomurni tosiwalghan uyushup qalghan qanni iliwitish, mingige chüshken qanni tazlap, mingining bisimini töwenlitish qatarliq dawalash usulliri bolup, bu dawalash usulliri sharahit we texnikining cheklimisige uchuraydu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili bolghandin kiyin qandaq aqiwetler yüz biridu?

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisili oxshimighan kishilerde oxshimighan aqiwetlerni keltürüp chiqirishi mümkin. Bezi kishiler toluq eslige kilishi mümkin, bezi kishiler oxshimighan derijide miyip bolushi hetta ölüp kitishimu mümkin.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilidin kiyin kilip chiqidighan aqiwetler:

1.    Sözliyelmeslik we gep sözi iniq bolmasliq.

2.    Közi körmeslik yaki közining körüsh derijisi töwenlep kitish.

3.    Esini yoqutup qoyush yaki este saqlash qiyin bolush.

4.    Diqitini bir yerge yighalmasliq

5.    Bir teripi palaj bolush yaki bir tereptiki put qoli maghdursiz bolush.

6.    Tengpungluqni yoqutush, yaki tengpungluqni saqlash qiyin bolush.

7.    Bedini boshap kitish yaki qitip qilish.

8.    Tirining sezgurligi iship kitish yaki töwenlep kitish.

9.    Sewpsiz bedenliri aghrish.

10.  Chong kichik teretni konturul qilalmasliq yaki chong kichik teret qilish qiyin bolush.

11.  Éghizi bir terepke maymaq bolup qilish.

12.  Tamaq yiyish yaki tamaqni yutush qiyinlishish

13.   Keypiyati we haraktiri özgürep kitish

14.   Kishiler bilen munasiwet qilalmasliq yaki bashqilardin asan xapa bolup qilish.

15.   Ölüp kitish

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilidin kiyin eslige kilish

Kishiler Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolghandin kiyin eger waxtida we muhapiq dawalansa oxshimighan derijide eslige kilidu. Deslepki 3 ay ichide eslige kilish eng tiz bolidu, biraq eslige kilish 6 aydin 1 yilghiche dawam qilidu. Nurghun kishiler bir yildin kiyin andin eslige kilidu. Shunga eslige kilishke bolghan ishenchini boshashturmasliq, ümütlik bolush kirek.

Bu kiselge giriptar bolghanlarning eslige kilish derijisi oxshash bolmaydu. Kishilerning addi we eng iptidayi qabiliyiti baldur eslige kilidu. Eslige kilish tertiwi adette töwendikiche bolidu:

1.    Aldi bilen olturghandiki we ornidin turghandiki tengpungluqi.

2.    Andin ornidin turush

3.    Andin mingish

4.    Adette putining herkiti qolining herkitidin burun eslige kilidu.

Bu kiselning eslige kilish jeryanida, kiselge kichik baligha her xil nersilerni ügetkendek ügütüsh, bimarni ümutsizlendürmeslik, righbetlendürüsh, kemsitmeslik nahayti muhim bolup, ailisidikilerning nahayti taqetlik bolushi, bimarning toluq eslige kilishide nahayti muhim rol oynaydu.

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilige giriptar bolushning aldini alghili bolamdu?

Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilining aldini ilishning eng yaxshi usuli xeterlik amillrani töwenlitip salametlikingizni yaxshilashtin ibaret. Undaqta siz töwendikilerge diqet qiling:

1.    Qandiki kolestirolni töwenliting.

2.    Eger tamaka chikidighan bolsingiz, tamakini tashlang.

3.    Hedidin ziyade köp haraq ichmeng.

4.    Éghirliqingizni konturul qiling.

5.    Muhapiq herket qiling we beden chiniqturung.

6.    Aqsil we vitamin köp, may we shiker az bolghan saghlam yimekliklerni istimal qiling. Mayliq göshlerni we qorima tamqlarni az yeng yaki yimeng. Uning ornigha biliq qatarliq dingiz mesulatlirini we köktat, yelyimishlerni istimal qiling.

7.    Eger yürek qan tomur kisilingiz bolsa waxtida dawaliting.

8.    Uxlawatqanda nepes toxtap qilish kisilige giriptar bolghan bolsingiz, uni yaxshi bir terep qiling.

9.    Shiker kisilingiz bolsa yaxshi konturul qiling.

10.  Qan bisimingiz yuquri bolsa, dorini üzüldurmey ichip, qan bisimingizni yaxshi konturul qiling.

11.  Ushtumtut qozghalghan minge qan tomur kisilining herqandaq aldinqi alametlirige sel qarimang.

12.  Töwen miqtarda Aspilin (Aspirin) ni uzun muddet istimal qiling. (buningha nisbeten bezi oxshimighan qarashlar bar)

13.  Vitamin E ni uzun muddet normal istimal qiling.